Nashenakhteha - نا‌شناخته‌ها

مشروطه ی ایرانی

این روزها مشغول خواندن کتاب "مشروطه ی ایرانی"، نوشته ماشاءالله آجودانی هستم. از نکته سنجی های او، بی طرفیش، و تاکیدش بر لزوم دوباره خوانی متون تاریخی خیلی لذت می برم. این که مفاهیمی چون "ملت" * و "دولت"، یا"ملی"، تعابیر و در نتیجه کاربردهایی (در متون مربوط به زمان مشروطه و یا پیش از آن) یکسر متفاوت از مفاهیمی که امروز از آنها مراد می کنیم داشته اند، و این که سیر تحول این مفاهیم به مفاهیم امروزی به اصطلاح 

nation و state

چگونه صورت گرفته، و این که بازتاب این مفاهیم را چگونه باید درستیز تاریخی "دولت" و "ملت" در تفکر و ذهنیت ایرانی که از تلقی شیعه از "دولت" و حکومت مایه می گیرد جست، نکته هایی هستند که خیلی ها از آنها غافلند. من که غافل بودم. خواندن این کتاب را حقیقتا به هر کس که علاقمند به فهم ریشه های ضعف و نا توانی این تلاش صد و اندی سالهء ایرانی ها برای دست یافتن به آزادی یا چیزی شبیه به آنست توصیه می کنم.

* به خصوص لفظ "ملت" در اکثر متون آن زمان بیشتر به مفهوم "شریعت" و یا "اهل شریعت" به کار می رفته اند، و کمتر به معنای "اجماع رعایا" که آغاز تحول این لفظ به مفهوم امروزی آنست.     

Shahnameh, the Persian Book of Kings

مایه شرمساری ست که این همه سال در زندگیت شاهنامه را نخوانده باشی. آموزش و پرورش ما، تعلیم و تربیت ما، غافلانه بود. به جز کمی اشعار پراکنده، انگار هیچ نظام درستی برای آشنا کردن ما با تاریخ، فلسفه و جهان بینی ای که وارثش هستیم در کار نبود.

کلاس شاهنامه هفته پیش به خیر و خوشی به پایان رسید. تعابیر غیر فارسی زبانان نا آشنا با فرهنگ ایرانی از این گنج هزار ساله برام جالب بود. نام های تکرار شدهء دستمالی شدهء کلیشه شده چه اهمیتی دارند؟ فردوسی، چون یک عمر گفته اند فردوسی، چه اهمیتی دارد؟ مهم وقتیست که خودت، با دل خودت نبوغ او را کشف کنی. سخنش به جایی در دلت رخنه کند. در تاریکی شب صداش را در ورای هزار سال بشنوی هنگامی که بی وفایی دنیا را به تو خاطر نشان می کند. این همه قدرتمندان هچو سرو، این همه زیبا رویان همچو ماه، این همه ستیز، این همه نوسان بین خیر و شر، این همه وسوسه های اهریمنی و دور شدن از خرد، این همه فره های ایزدی از دست رفته، این همه پادشاهان دست آخر دست خالی، این همه یاد خدا و یاد مرگ، این همه تخیل، این همه شیوایی، و انصافا این همه نکته سنجی در یک ترجمهء عالی*.

فردوسی مدام تو را بین تاریکی و نور نوسان می دهد، به نوعی مثل یک یینگ ینگ به قول استاد تیز ما، و همیشه ردی از تاریکی در قسمت های روشن و ردی از نور در قسمت های تاریک بر جا می گذارد. 

بناهای آباد گردد خراب

ز باران و از تابش آفتاب

پی افکندم از نظم کاخی بلند

که از باد و باران نیابد گزند

نمیرم کزین پس که من زنده ام

که تخم سخن را پراکنده ام   

*  Shahnameh, The Persian Book of Kings, translated by Dick Davis

دلم یک دفعه سخت تنگ شد. برای آنجا، برای آن حرف های پر خرد، برای آن کهن سالی، برای آن شعلهء همیشه روشن.

خط پهلوی

تصویر مشخصی در ذهنم نیست که خط (یا خط های؟) پیشین ما به چه شکل بوده است. این تصویر را که دیدم به وجد آمدم. گویا در طاق بستان است.

ضمیمه: شاید اشتباه می کنم، اما شباهتی به خط هندی می بینم. به هر حال، برای درک بهتر پیشینهء ایران باید نظر به سوی هندوستان نیز انداخت.