Nashenakhteha - نا‌شناخته‌ها

الف لیله و لیله

همکلاس ژاپنی من می گوید با داستان های هزار و یک شب بزرگ شده. احتمالا او بیش از من وارد است، چون من بیشتر بتوانم بگویم با ماجراهای تن تن بزرگ شدم. برداشت اجتماعی و فرهنگی در باب آن برههء خاص از تاریخ ما بر اساس حتی چنین مورد کوچکی بماند.

اما حالا خوشحالم که فرصتی پیش آمده که با این داستان ها آشناتر شوم. اولین چیزی که با ورود به حال و هوای آنها به ذهنم رسید تشخیص رد پای آنها در کارهای بورخس است، و در بوف کور صادق هدایت، که چند سالی هست که سراغ آنها نرفته ام.

نکته های دیگری که به نظرم می آیند یکی توصیف بی سانسور ماجراهای عاشقانهء روایت گرانی ست که در سفرهایشان به دمشق و بغداد و قاهره و غیره تجربه های ماجراجویانهء اروتیکی (یا شاید درست تر است بگوییم شهوت آلود) را از سر گذرانده اند که توصیفشان هم بسیار طبیعی می نماید. نمی دانم، اما گمان نمی کنم اینگونه بیان در اروپای 600، 700 سال پیش میسر بوده. براستی ما چقدر از روح جوامع خاورمیانه در سده های اخیر (یا مسلمان، یا هر گونه که بخواهی خطابش کنی) آگاهیم؟ آیا از ورای قرن بیست و یکم و با لنز تجربه های زمان خودمان، می توانیم دنیای آن زمان را تخمین بزنیم، یا آنچه که گمان می کنیم می دانیم همه توهمات امروزی ماست؟ نکته دیگر شخصیت های زنان است. اینها، با وجود آنکه زیر روبنده اند، به نظر می آید که با شهوت های وجودشان بسیار راحتند. با یک نگاه در بازار یا هر جای دیگر عاشق می شوند، خودشان هستند که بر می گزینند، کسی را به دنبال بر گزیده شان می فرستند، مرفه اند، و خودشان هستند که برای او خرج می کنند. از مخاطره کردن هم ابایی ندارند. اصلا گمان نمی کنم زنان در اروپای آن زمان چنین اراده ای داشتند. (این را می دانم که همین دو سه قرن پیش زنان انگلیسی در مواجهه با زنان مصری کاملا حیران بودند که برخی از آنها برای خودشان صاحب ملکند در صورتی که در انگلستان چنین قانونی وجود نداشت). نمی دانم این تصویر از زنان واقعی بوده، یا رویا و آرزوی بعضی مرد های راویان این داستان ها بوده (یا رویا و آرزوی زنهای راوی)!؟ به هر حال باید حقیقتی در آن نهفته باشد. انگار لب مطلب اینست که زن ها هوسرانند و بی وفا، و نباید به آنها اعتماد کرد. اگر اشتباه نکنم تصویر زن در اروپای آن دوره بیشتر از مریم مقدس است.  

مترجم کتاب از خاطرهء خوش شبهای کودکیش در بغداد آغاز می کند و مادر بزرگش و سایر زنانی که با آب و تاب این قصه ها را براش تعریف می کردند. مسلما نطفهء سبک داستان های پا ورقی و سریال های دنباله دار را باید در این داستان ها جست. 

ظاهرا نطفهء این داستان ها را هم باید در هزار افسان و سایر داستان های کهن ایران و بخصوص در زمان ساسانی جست، که آنها هم از داستان ها و افسانه های هندی مایه گرفته اند. خواندن این داستان ها را شدیدا به کسانی که علاقمند به نویسندگی یا سناریو و فیلم سازی هستند توصیه می کنم.

The Arabian Nights, translated by Husain Haddawy

Based on the Text edited by Muhsin Mahdi

پی نوشت: در حقیقت تا اینجا برداشت من از این داستان توانایی قصه است و قدرت تخیل در نجات بخشیدن انسان ها، و درملایم کردن و انسان کردن آدمها و نهایتا آموختن گذشت و توانایی دوست داشتن به آنها  

  سیر پیدایش هزار و یک شب     

Taste of Iran, a BBC documentary

چند وقت بود هر شب قسمتی از این مستند بی بی سی در بارهء ایران را نگاه می کردم. هر بخش از آن شامل چندین قسمت است. بجای آنکه لینک قسمت اول را اینجا بگذارم گفتم از این قسمت که برام عزیزتر است شروع کنم. این قسمت مربوط به یزد از بخش یزد - شیراز است.

http://www.youtube.com/watch?v=soTPcU55f78

آب را گل نکنیم

دیدن دعوت مصطفای عزیز به نوشتن در بارهء اعترافات سبز و باقی قضایا ناگهان مرا به فکر انداخت که مدتهاست اصلا به این موضوع فکر نکرده ام. چه شد آن بعد از ظهرهای مورچه بازی و آن حس عزیز وصل بودن به مورچه و سگ و کبوتر و ماهی و گل، و آن ذهن کودکانه که نمی توانست و لازم نمی دید این را توصیف کند، اما می دانست که در این دنیا سهیم و شریک زنده های دیگر است، پس واجب است احترامشان را نگه دارد و هواشان را داشته باشد.

پس اولین گناه من همین فراموشیست. بگذریم از این همه پرینت کردن های غیر ضروری، بخصوص رسیدهای سه لایی فقط بخاطر نیاز به یک لایه و روانه کردن دو لای دیگر به سطل آشغال که همیشه با یک حس مبهم درد وجدان همراه است. بگذریم از دقایق طولانی ایستادن زیر دوش پرفشار آب داغ، و هیچ کار نکردن جز خیال پردازی. بگذریم از جدا نکردن آشغال ها و دور انداختن همه آنها با هم. بگذریم از قهوه خوردن در لیوان یک بار مصرف (البته به استثنای وقت های نشستن در کافی شاپ که همیشه با لیوان های واقعیست، اما نه چندان به خاطر دغدغه های سبز، بلکه به خاطر ترجیح دادن کیفیت). بگذریم از این همه دستمال کاغذی که از زمین و آسمان بالا می رود. 

اما این وسط ها گهگاه کارهای خوبی هم انجام می شوند. مثل خاموش کردن چراغ ها پشت سر، حتی در دستشویی های عمومی که ظاهرا چراغ ها باید روشن بماند. خاموش کردن چراغ ها علی رغم گهگاه میل شدید به اتاقهای پر نور. کارهایی مثل بستن شیر آب در فاصله میان مسواک زدن و شستن دهان. کارهایی مثل بریدن نوشته های روی انواع و اقسام گزارش های سر کار و استفاده از قسمت های سفید باقی مانده به عنوان کاغذ باطله، و گوشزد کردن این نکته به دیگران که در آن سوی کرهء زمین همین حالا کودکانی هستند که برای یاد گیری خواندن و نوشتن کاغذ ندارند. خصوصیاتی مثل بیزاری از دور انداختن غذا. نمی دانم این یکی جزو چنین لیستی محسوب می شود یا نه. اما اصولا تلاش های جسته گریخته در یافتن کاربرد برای هر چیز به جای دور انداختن آن.

اما گذشته از همهء اینها فکر می کنم به آنچه نیاز داریم باز یافتن یک باور گم شده در این روزگار تکه پاره است. آگاه بودن از اصل سادهء وحدت وجود در این جهان. این که ما همه و همه به هم وصلیم. این که براستی لرزش بال یک پروانه در چین وصل است به نسیمی در شیکاگو، یا تهران، یا لوس آنجلس، یا پشت پنجرهء تو همین لحظه، هر جا که هستی. آن وقت می توانیم از ته دل بگوییم آب را گل نکنیم. 

می شد؟

چه کارها که نمی شد کرد. می شد هر سال هیئتی دعوت کرد مراغه برای مطالعه در باب خواجه نصیر الدین طوسی. مثلا گروه های مطالعاتی از دانشکده های ستاره شناسی اروپا و آمریکا، یا چین (مثل همان زمان های خود او؟) می شد آنجا موزهء جامعی ساخت با مجموعه هایی مثلا از اسطرلابهای دوره های مختلف ایران. همراه با سخنرانی های خبرگان این کار. می شد استادان ادیان مختلف را مثلا در اصفهان برای یک هفته گرد هم آورد، و در این شهر پر از آتشکده و مسجد و کلیسا و کنیسه، به گفتگو و بحث و جدل نشست و این سنت دیرینهء ایرانی کنجکاوی و تحمل را از پشت غبار زمان زدود و آن را جشن گرفت. می شد پزشکان برجستهء غرب و شرق را در آرامگاه ابن سینا گرد هم آورد. می شد تورهایی از گوشه و کنار دنیا به ایران آورد مثلا فقط با تم فرش ایران، و در بازارها و بازارچه های تبریز و کاشان گشت زد و یا با بختیاری ها و قشقایی ها همسفر شد. می شد ... می شد ... می شد ... ای کاش زمام امور دستم بود. ما چقدر باخته ایم؟   

ضمیمه: دلم خواست این چند تا نام را هم اینجا بگذارم. دلیل خاصی هم ندارم. ابوریحان بیرونی، فارابی، زکریای رازی، ناصرخسرو، ملاصدرا ...

بی نهایت

برای خیلی ها حاصل یک و یک هیچ چیز نیست جز یک دو ساده، اصلا نمی تواند چیز دیگری باشد. اما، با قوهء تخیل و تصور، بعضی می دانند که یک به علاوهء یک می تواند بشود بی نهایت.  

اندوه و شادمانی

اندوه ژرفا می دهد، شادمانی بلندا. اندوه ریشه می دهد، شادمانی شاخ و برگ. شادمانی درختیست که به سوی آسمان می روید، واندوه چون ریشه هایی که فرو می روند پایین به ناف زمین. هر دو لازمند، و هر چه درختی به فراز بیشتر رود، همزمان به ژرفاهای بیشتر هم می رود. 

هر چه درخت تنومندتر، ریشه هایش گسترده تر. 

اشو 

هر که او با درد تر بیدارتر

هر که او رخ زرد تر آگاه تر

مولانا

از نو

احساس می کنم ما بی استاد گام در این وادی گذاشتیم. بی بهره از خرد کار کشتگان این راه. بی بهره از قصه های سرد و گرم چشیدگان. تصاویرمان را از تاربینان وام گرقتیم. اینست که بندهایی که به گذشته وصلمان می کنند این قدر سست از آب در آمدند. صدای قصه گویان اصل به گوشمان نرسید. اینست که فریب بدلی ها را چه ساده پذیرفتیم. به تصاویر دروغین دل خوش کردیم. جامه های دیگران را به تن کردیم و نداستیم می شود در جامهء خویشتن چه برازنده بود. 

احساس می کنم کورمال کورمال به بیراه ها رفته ام. سرزمینم را به درستی نمی شناسم. نمی خواهم حب و بغض های دیگران دنیای من شوند. نمی خواهم وقت نازنین را با بطالت های دیگران پر کنم. مثل قدیم ها صبور و آرام نیستم. انگار زود از کوره در می روم. چرا این قدر بی تابم؟ ضرورت نگاه کردن از نو مدت هاست در دلم بد جور بیدار شده. همیشه برام ارزشنمدترین گنج دنیا توانایی در کودک ماندن بوده. بی غل و غش دیدن همه چیز، ساده و تازه دیدن، تن به یاوه نسپردن. وقتی در تاریک روشن جاده ها، کوهستان های پر راز سر بر چشم های خواب زده ام می گسترند چیزی در دلم بد جور می جوشد. می خروشد. نمی دانستم این همه اشک سال ها و سال ها دوری چه بد جور در دلم فرو خورده و تلنبار شده اند. باید روزی، جایی جاری شوند. 

کلید

کلید را مدتهاست گم کرده ام. همان کلید کهنهء آهنی را می گویم. همان کلید خاک خورده که چند سال پیش در یک جمعه بازار، یک دفعه جلوم سبز شد. اما دلم براش تنگ شده. و برای آن شبی که به گردنم بود، برای آن بازگشت به اتاق کودکی ها، پس از سال ها.

 مقابل آینه ی قدیمی نوجوانی ام نشستم. به گردنم که دست کشیدم، کلید فولادی صدساله ای را به روی بندنازکی لمس کردم. کلیدی که انگارهرگز دری رانخواهد گشود. تو در قطار خودت نشستی. سال ها پیش گاهی می رفتم دقایق طولانی مقابل تابلوی "ایستگاه قطار" مونه می ایستادم. خودم را می دیدم که با یک لباس سیاه بلند و یک چمدان زوار دررفته در سایه روشن آنجا ایستاده ام. شاید تو هم یک روز از همان ایستگاه عبور کردی. نگاهم یک لحظه به سویت چرخید. اما تو با همان چمدان کوچکت به سوی قطار دیگری رفتی. و من همانجا پشت سایه ها ایستادم. مثل همیشه بی مقصد، بی آغاز، بی پایان. می دانی؟ می شود سال ها در شب جاده های خاک آلود رفت. به خش خش صدای ضبط صوت قراضه ای گوش سپرد. در جایی یک چایی زعفرانی خورد. از شهرهای بی نام عبور کرد. شهرهایی که جز یک سبزی فروشی، یک بقالی ویک جگرکی سهم دیگری از روزگار نبرده اند. می شود نیم نگاهی به پسر بچه ی نحیف و سگ نحیف تری که دور و بر یک کبابی محقر می پلکند انداخت و بعد چهره را به سویی دیگر چرخاند. می شود برای همیشه در جاده های خاکی غبارآلود سرگردان بود در جستجوی چیزی که هرگز به دست نخواهد آمد. چیزی که پشت سال ها و شهرها، پشت توهم ها و آرزوها، برای همیشه گم شده. می شود در جستجوی وصل شدنی بود که هرگز قرار نیست اتفاق بیفتد. یا می شود برای چند لحظه وصل شد، و بعد آن را به سرعت به فراموشی سپرد. می شود به دنبال پل گشت و فقط دیوار یافت. و درهای چند صد ساله ی خاک آلود پر راز. و می شود آهسته آهسته پذیرفت که راهی برای گشودنشان نیست. می شود ناگهان با آوار یک واقعیت رو به رو شد که هرگز زندگی نکرده ای. که کلنجار رفته ای ولی چیزی به جز آنچه از تو خواسته اند نبوده ای. که هرگز شهامت نداشته ای. که زندگی در تو رخنه نکرده. که تو در زندگی رخنه نکرده ای. که راز بودن را که چه آسان در مشتت داشتی، چه آسان تر گم کردی. می شود ایستاد و دید که هر آنچه که یک عمر در ذهنت تپانده بوده اند به یکباره فرو بریزد. و ناگهان همه چیز را بی معنا و بی محتوا یافت. آنجا ایستاد با یک لباس سیاه بلند و یک چمدان زواردررفته رو در روی یک تهی، یک خالی، یک تنهایی که ژرفایش هراسناکت کند. به اعماق آن خیره شد، به داخلش گام گذاشت، و در عظمتش گم شد. بی آغاز، بی پایان. و می شود در یک آینه ی قدیمی نگاه کرد و پشت یک چهره ی به ظاهر قوی دخترک پانزده ساله ی بی کسی را دید با کلید فولادی صد ساله ای از شهری بی نام به گلویش. کلیدی که هرگز دری را نخواهد گشود

تهران -  بهار 1384

May 2005

... به یاد آن روزها

به قول آن استاد زندگی، تو نور باش. نیازی نیست به جنگ تاریکی روی، تو فقط نور باش.

هر که او از همزبانی شد جدا

بی زبان شد گر چه دارد صد نوا